काठमाडौ जेठ १४
आजभोलि बजारमा “तुरुन्त ऊर्जा दिने”, “थकान हटाउने” र “रातभर जागा राख्ने” दाबी गरिएका एनर्जी ड्रिंकहरूको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । विशेषगरी युवा र किशोरकिशोरीबीच एक्स्ट्रिम, एक्स मास, मोन्स्टर र रेडबुलजस्ता पेय लोकप्रिय बन्दै गएका छन् । आकर्षक विज्ञापन, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र आधुनिक जीवनशैलीसँग जोडेर गरिने प्रचारले यी पेयलाई फेसनकै रूपमा स्थापित गर्न खोजिएको देखिन्छ । तर प्रश्न उठ्छ—के एनर्जी ड्रिंक वास्तवमै स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त छन् ?
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार अधिकांश एनर्जी ड्रिंकमा अत्याधिक क्याफिन, चिनी र अन्य उत्तेजक पदार्थ मिसाइएका हुन्छन् । यी पदार्थले केही समयका लागि शरीरमा जोस, उत्साह र जागरणको अनुभव गराए पनि दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छन् । नियमित सेवनले मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा बढ्ने, रक्तचाप उच्च हुने, अनिद्रा, तनाव, बेचैनी तथा मानसिक असन्तुलनजस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।
विशेषगरी किशोरकिशोरीमा यसको असर बढी देखिने चिकित्सकहरू बताउँछन् । शरीर र स्नायु प्रणाली विकासकै क्रममा रहेको उमेरमा अत्याधिक क्याफिनले उनीहरूको मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । धेरै युवाहरूले पढाइ, गेमिङ, रातभर जाग्राम बस्ने वा कामको थकान हटाउने नाममा यस्ता पेय सेवन गर्ने गरेका छन् । तर क्षणिक ताजगीका लागि लिइने यस्तो बानीले पछि लतको रूप लिन सक्छ ।
एनर्जी ड्रिंकमा चिनीको मात्रा पनि अत्याधिक हुने भएकाले मोटोपन, मधुमेह र दाँतसम्बन्धी समस्या बढाउने खतरा रहन्छ । कतिपय पेयले शरीरमा पानीको कमी गराउने भएकाले डिहाइड्रेसनको जोखिम पनि हुन्छ । विशेषगरी गर्मी मौसममा वा व्यायामपछि यस्ता पेयको अत्याधिक प्रयोगले शरीरलाई थप कमजोर बनाउन सक्छ ।
विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरूले मुटुरोगी, उच्च रक्तचाप भएका व्यक्ति, गर्भवती महिला तथा किशोरकिशोरीलाई एनर्जी ड्रिंकबाट टाढा रहन सुझाव दिँदै आएका छन् । स्वास्थ्य अनुसन्धानहरूले पनि अत्याधिक क्याफिनयुक्त पेयको नियमित सेवनले मुटु र स्नायु प्रणालीमा असर पार्ने देखाएका छन् ।
स्वास्थ्यकर्मीहरू पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम, प्रशस्त पानी, फलफूलको जुस तथा सीमित मात्रामा चिया वा कफीलाई स्वस्थ विकल्पका रूपमा सुझाउँछन् । उनीहरूका अनुसार प्राकृतिक जीवनशैलीले दिने ऊर्जा दीर्घकालीन र सुरक्षित हुन्छ, जबकि कृत्रिम रूपमा दिइने उत्तेजना शरीरका लागि हानिकारक बन्न सक्छ ।
नेपालमा एनर्जी ड्रिंकको बजार तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका बेला यसको विज्ञापन, बिक्री र सेवनबारे स्पष्ट स्वास्थ्य मापदण्ड आवश्यक देखिएको छ । विशेषगरी युवा पुस्तालाई लक्षित आक्रामक प्रचारप्रसारमाथि निगरानी र जनचेतना अभिवृद्धि अपरिहार्य बन्दै गएको छ ।
क्षणिक जोसका लागि पिइने एक क्यान एनर्जी ड्रिंकले भविष्यमा दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले “ऊर्जा” को नाममा बेचिने प्रत्येक पेय वास्तवमै स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त छ कि छैन भन्नेबारे सचेत हुनु आजको आवश्यकता हो ।